Eén protagonist van Paycheck, de laatste in een rij Hollywoodthrillers gebaseerd op een verhaal van Philip K. Dick, heeft de affiche niet gehaald: een kogel. De ingenieur Jenning (Ben Affleck) heeft zich, zoals de meesten van Dicks personages, in nesten gewerkt en een kogel komt in zijn richting. In superslow motion beweegt hij zich in een spiraalbaan doorheen de lucht, doorboort Jennings borst en plant zich in zijn hart. Of toch niet? Hoewel het beeld als een rode draad doorheen Paycheck loopt, komt de kijker nergens met zekerheid te weten of wat hij ziet ook werkelijk gebeurd is. Philip K. Dick speelde graag met de fundamenten van het menselijk bestaan en een kogel die een protagonist al of niet doorboort, is in dat opzicht een schitterend gegeven. Net zoals Dicks andere protagonisten - Tom Cruise in Minority Report, Arnold Schwarzenegger in Total Recall, Harrison Ford in Blade Runner - zoekt Affleck naar evenwicht in een wereld waar zelfs de meest elementaire vragen onmogelijk te beantwoorden zijn. Kan ik mijn zintuigen vertrouwen? Zijn mijn herinneringen echt? Bestaat er hoe dan ook iets echts? De hallucinante verhalen van Dick garanderen suspense met een diepe filosofische draai.
...

Eén protagonist van Paycheck, de laatste in een rij Hollywoodthrillers gebaseerd op een verhaal van Philip K. Dick, heeft de affiche niet gehaald: een kogel. De ingenieur Jenning (Ben Affleck) heeft zich, zoals de meesten van Dicks personages, in nesten gewerkt en een kogel komt in zijn richting. In superslow motion beweegt hij zich in een spiraalbaan doorheen de lucht, doorboort Jennings borst en plant zich in zijn hart. Of toch niet? Hoewel het beeld als een rode draad doorheen Paycheck loopt, komt de kijker nergens met zekerheid te weten of wat hij ziet ook werkelijk gebeurd is. Philip K. Dick speelde graag met de fundamenten van het menselijk bestaan en een kogel die een protagonist al of niet doorboort, is in dat opzicht een schitterend gegeven. Net zoals Dicks andere protagonisten - Tom Cruise in Minority Report, Arnold Schwarzenegger in Total Recall, Harrison Ford in Blade Runner - zoekt Affleck naar evenwicht in een wereld waar zelfs de meest elementaire vragen onmogelijk te beantwoorden zijn. Kan ik mijn zintuigen vertrouwen? Zijn mijn herinneringen echt? Bestaat er hoe dan ook iets echts? De hallucinante verhalen van Dick garanderen suspense met een diepe filosofische draai. Ondanks een stevige cultaanhang leefde Philip K. Dick het grootste deel van zijn leven in armoede en ging de kassa pas rinkelen na zijn dood. Dick stierf kort voor de release van Blade Runner in 1982. Nu, meer dan twee decennia later, heeft de toekomst die hij voorzag hem tot een veel gebruikte schrijver in Hollywood gemaakt. Paycheck, gebaseerd op een verhaal uit 1953 dat hij voor minder dan 200 dollar verkocht, zal zijn erfgenamen een slordige 2 miljoen dollar rijker maken, en hun bankrekening zal nog fors aandikken als The King of the Elves, The Short, Happy Life of Brown Oxford en A Scanner Darkly binnenkort verfilmd worden .Het angstige surrealisme van Dick viert niet alleen hoogtij in de hedendaagse sciencefiction van Hollywood. Dick articuleerde in 1977 al de idee van ' the matrix' toen hij het had over meervoudige werelden, en films als Vanilla Sky, Dark City, The Thirteenth Floor, eXistenZ, Me- mento en The Truman Show zijn overduidelijk schatplichtig aan zijn fantastische leefwereld. Geheugen, paranoia, alternatieve realiteiten: de thema's van Dick zijn overal. Op een moment waarop de sciencefiction van de 20e eeuw hopeloos gedateerd lijkt, reikt Dick ons een visie op de toekomst aan die ook het heden weet te capteren. Robots en ruimtereizen komen wel ter sprake in zijn werk, maar Dick schreef veel liever over mensen zoals u en ik, die verstrikt raken in een web van corporatieve onderdrukking en alomtegenwoordige elektronische media, van geheugenimplants, mood dispensers en vervalste werelden. Hij raakte een gevoelige snaar. 'Mensen kennen het verschil niet meer tussen echt en onecht', zegt Paul Verhoeven, ex-wiskundige en regisseur van Total Recall. 'Bij Dick blijkt dé waarheid afwezig en krijgt ze steevast een dubbelzinnige interpretatie. Dromen blijken realiteit, realiteit niet meer dan een droom. Die idee verkoopt omdat mensen er zich in herkennen en ze herkennen er zich in omdat ze het tegenkomen in hun eigen leven.' Net als het paranormaal begaafde trio dat in Minority Report de toekomst kon voorspellen, was Dick een precog. In de buik van zijn door amfetamines aangedreven ficties bevinden zich waarheden die wij enkel moeten weten te vinden en decoderen. Zo schreef hij in 1978: 'De media, regeringen, grote ondernemingen, religieuze en politieke groeperingen hebben een samenleving vol schijnwerelden gecreëerd. Omdat zeer gesofisticeerde groeperingen die over zeer gesofisticeerde elektronische mechanismen beschikken ons onophoudelijk bombarderen met pseudorealiteiten, ga ik in mijn schrijven op zoek naar wat echt is. Ik wantrouw niet de motieven van die groeperingen, maar ik wantrouw hun macht. De macht om volledige universa te creëren, universa van de geest, is een verbazingwekkende macht. Ik weet waarover ik spreek, want ik doe net hetzelfde.' Bij nader toezicht blijkt Dicks opgang in Hollywood op een bizarre manier onafwendbaar. Zijn hele carrière blijkt namelijk een verhaal van alternerende realiteiten: zelf was hij de ultieme outsider die paranoïde visioenen spuwde over de modale man, onderworpen aan de genade van de bedrijfsmachine, maar postuum voedt hij diezelfde machine en vormen zijn pseudowerelden de basis voor nog meer entertainment, gedirigeerd door megacorporaties die we betalen om ons hoofd te vullen. Dicks carrière is eigenlijk pas na zijn dood op gang gekomen. In 1977 kocht de onbekende acteur Brian Kelly Do Androids Dream of Electric Sheep? voor een slordige 2500 dollar. Een prikje, maar voor Dick het verschil tussen een goed en een slecht jaar. Een herwerkte versie belandde uiteindelijk bij Ridley Scott, die Alan Ladd Jr en Harrison Ford bij het filmproject Blade Runner betrok. Een paar maanden voor de release van de film kreeg Dick een beroerte. Blade Runner werd slechts een bescheiden succes, en zonder twee ontwikkelingen was de carrière van Dick wellicht samen met de man een stille dood gestorven. Vooreerst was er de ontwikkeling van de home video, waardoor het mogelijk was voor kleine films een cultstatus te krijgen. Blade Runners reputatie als een futuristisch kleinood groeide gedurende de jaren '80 gestaag. Bovendien raakte Ron Shusett, een scenarioschrijver die aan Alien had gewerkt, geïnteresseerd in het werk van Philip K. Dick. Hij kocht de filmrechten op We Can Remember It for You Wholesale, een verhaal over een schlemielige klerk die een reis naar Mars laat inplanten in zijn herinneringen. Hij herdoopte Dicks verhaal tot Total Recall en Dino De Laurentiis begon met het verfilmingsproces. Na jaren getouwtrek en enkele faillissementen zou Arnold Schwarzenegger de hoofdrol gaan spelen, Paul Verhoeven zou regisseren. De pantoffelheld werd een gespierde bouwvakker en er werd een nieuw einde geschreven om het, volgens filmers, grootste probleem van Dicks kortverhalen op te vangen: de afwezigheid van een third act die een film voorbij de 90 minuten kan dragen. De interplanetaire shoot-'em-up van Verhoeven vertoonde niet veel gelijkenissen met het verhaal van Dick, maar de essentiële ambiguïteit bleef wel: op het einde zijn we niet zeker of het hoofdpersonage naar Mars ging of hij het alleen maar dacht dankzij de geheugenimplants. Total Recall werd een van de grootste successen van 1990 en het startschot om de kortverhalen van Philip K. Dick op te kopen. 36 romans en 150 kortverhalen lagen voor het grijpen. Het duurde nog een tijdje vooraleer het voer beschikbaar was - Dick was gestorven zonder een testament na te laten - maar elf jaar na de dood van Philip K. Dick kreeg Russell Gallen, de literair agent die de belangen van Dick vertegenwoordigt, plots heel wat werk te verrichten. Warner Bros kocht Time Out of Joint voor Joel Silver (hij maakte later de Matrix-serie) en nam een optie op A Scanner Darkly voor de productiemaatschappij van George Clooney en Steven Soderbergh. The Jim Henson Company nam een optie op The King of the Elves en wou er een kinderfilm voor Disney van maken, en Entertainment nam een optie op Paycheck. Een van de eerste verhalen waarop de filmrechten gekocht werden, was Minority Report, een kortverhaal uit 1956 over een politiechef die helderzienden gebruikt om mensen te arresteren nog voor ze de eigenlijke misdaad begaan. Een verhaal over alternerende werkelijkheden doorspekt met een fascinatie voor het lot: als we in de toekomst kunnen kijken, betekent dat dat de toekomst vaststaat? Dat mensen geen vrije wil hebben? Origineel opgevat als een Total Recall II, kwam het script uiteindelijk bij Tom Cruise terecht, die al een tijdje een sciencefictionfilm met Steven Spielberg wilde maken. Het duurde drie jaar vooraleer de twee eigenlijk begonnen, en hun verhaal week sterk af van dat van Dick: een compleet paranoïde stukje broodschrijverij waarin een politiechef aan het hoofd van pre-crime bedrogen wordt door zijn nieuwe plaatsvervangende commissaris, of door zijn vrouw, of door een ex-generaal, of door iedereen of niemand uit dat rijtje. Spielberg was, veel meer dan Dick, geïnteresseerd in de moraliteit van pre-crime, en daarom eindigt de film met een klinkende bejubeling van het Amerikaanse rechtssysteem. 'Het is zeer moeilijk om tegelijk trouw te blijven aan Philip K. Dick en een Hollywoodfilm te maken', zegt Goldman, executive producer van de film. 'Hij dacht zeer subversief en stelde alles in vraag waar Hollywood voor stond.' In elk geval kwam Philip K. Dick door de release van Minority Report op de A-list van Hollywoodschrijvers en werd hij een lid van de club. Misschien was het wel beter dat Dicks carrière pas na zijn dood op gang kwam, want de man zou bij leven en welzijn veel moeite hebben gehad met de faam die hem nu te beurt valt. Philip K. Dick was een psychologische puinhoop. Zijn angst onder de mensen te komen was zo groot dat het moeilijk is om je in te beelden hoe hij het er tijdens een ontmoeting op een filmstudio zou hebben afgebracht. Volgens Isa Dick-Hackett, een van de drie kinderen uit een van de vijf huwelijken die Dick aanging, slaagde hij er zelfs niet in de belofte na te komen om zijn kinderen naar Disneyland mee te nemen. 'Twintig of dertig minuten nadat we ter plaatse waren, begon hij te klagen over rugpijn en moesten we vertrekken.'De kinderen van Dick groeiden op in armoede. Ze hadden geen gezondheidsverzekering en droegen kleren van liefdadigheidsinstellingen. Maar het harde leven was van groot belang voor Dicks creativiteit. 'Phils werk kwam voort uit een atmosfeer van nood en strijd', zegt Gallen. 'Vanaf de dag dat hij zijn eerste verhaal schreef, was hij bezorgd om een volgende verkoop. Hij schreef veel omdat hij geld nodig had. Daarom zijn er nu meer dan 30 Dick-romans in plaats van 10.'De armoede van het eerste uur is voor Dicks kinderen verleden tijd. Isa, Laura Leslie en Chris beheren samen met Russell Galen de nalatenschap van hun vader en hoeven zich via de filmdeals en de deal met Vintage - die binnenkort elke letter van Dick weer uitbrengt - geen financiële zorgen meer te maken. In zijn roman Flow My Tears, the Policeman Said (1974) schreef Dick over hoe een wereldbekende gastheer van een talkshow wakker wordt en ontdekt dat niemand ooit van hem gehoord heeft en er nergens een bewijs is van zijn bestaan. Dicks eigen ervaring met beroemdheid is bijna het omgekeerde: decennia lang had niemand buiten het sciencefictiongetto van hem gehoord, en nu is hij wereldberoemd. Nu is Dick een schrijver waarover Cruise en Spielberg praten in Oprah. Al die faam op een moment waarop hij er wellicht het best mee overweg kan - na zijn dood. Hans Comijn